Opening: Myrthe Kroes (St.BMP / ”Sprekende geschiedenis”)

Op 12 december 2025 vond bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in Amersfoort de vierde editie van het Oral History Symposium van “Sprekende geschiedenis” plaats. Ook dit jaar was de belangstelling groot: de beschikbare plaatsen waren binnen korte tijd vergeven en het symposium werd daarnaast via een livestream gevolgd. De volle zaal en actieve online deelname lieten zien hoe sterk oral history leeft en hoe groot de betrokkenheid bij de verdere ontwikkeling van het vakgebied in Nederland is. 

Dagvoorzitter: Nancy Jouwe (cultuurhistoricus en auteur)

 

Tijdens de opening stond de toekomst van oral history centraal. Myrthe Kroes, projectleider van het Knooppunt Oral History en directeur van BMP, benadrukte het belang van verhalen: niet alleen als waardevolle bron, maar ook als vakgebied dat een volwaardige plek verdient binnen erfgoed, cultuur, onderwijs en wetenschap. 

Zij noemde de recent ontwikkelde Ethische Code voor Oral History Nederland als een belangrijk moment voor het veld. De code biedt houvast om de praktijk in Nederland verder te versterken en samen te blijven werken aan kwaliteit en zorg in het omgaan met persoonlijke verhalen. 

Cultuurhistoricus en auteur Nancy Jouwe was dagvoorzitter. Als dagvoorzitter gaf zij richting en samenhang aan het symposium.  Ze verbond de verhalen van de sprekers, plaatste ze in een bredere context en zorgde ervoor dat het publiek steeds meegenomen werd in het grotere geheel.

De keynotes waren via een livestream te volgen en zijn terug te bekijken via de volgende link.

 

Keynote Esther Captain – Waar formele en familiegeschiedenis elkaar raken

Keynote: Esther Captain (historicus en onderzoeker)

 

Historicus en onderzoeker Esther Captain liet zien hoe persoonlijke levensverhalen en formele geschiedschrijving onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Aan de hand van uiteenlopende onderzoeksprojecten over vrouwenverzet tijdens de Japanse bezetting en dekolonisatiegeweld in Indonesië, maakte zij duidelijk dat oral history perspectieven zichtbaar maakt die lange tijd buiten beeld bleven. 

Captain benadrukte het belang van professionele zorgvuldigheid: interviewen kan herinneringen en emoties losmaken, waardoor nazorg en ethische verantwoordelijkheid essentieel zijn. In latere projecten, zoals Erfgoed van de Oorlog en het onderzoeksprogramma naar de Indonesische onafhankelijkheid, werd oral history steeds structureler ingebed, met aandacht voor training van interviewers, meervoudige perspectieven en context.  

Daarnaast belichtte zij het werk van Stephanie Welvaart binnen het project Getuigen & Tijdgenoten in Sporen vol betekenis, waarin groepsinterviews nieuwe perspectieven op de onafhankelijkheidsoorlog in Indonesië boden, doordat tijdgenoten elkaars herinneringen opriepen en versterkten. Ook onderstreepte Captain dat oral history is geworteld in eeuwenoude orale tradities van genealogieën, spreekwoorden en verhalen die van generatie op generatie werden doorgegeven. Ze maakte duidelijk dat deze bronnen beschouwd kunnen worden als de oudste vorm van historische bronnen, die belangrijke verborgen verhalen hoorbaar kunnen maken. Hierbij vormde het methodologische hoofdstuk van Rose Mary Allen in de bundel Staat & Slavernij het uitgangspunt.  

Zij belichtte daarbij concepten als de generational gap (Jay Winter), postmemory (Marianne Hirsch) en intergenerationeel trauma (Bram Latumahina), waarbij verhalen doorwerken over generaties heen. Captain sloot af met een blik op de toekomst: wat kan digitalisering en grootschalige kwantitatieve analyse van oral history-collecties opleveren binnen het academische veld?

 

Keynote René Duursma – Oral history in regionale archieven 

Keynote: René Duursma (Groninger Archieven)

 

Tijdens de tweede keynote liet René Duursma (Groninger Archieven) zien hoe oral history een sleutelrol speelt in het verbreden en verdiepen van historische narratieven binnen regionale archieven. Hij benadrukte dat regionale collecties vaak rijk zijn aan beeld- en geluidsmateriaal en daarmee een essentieel, complementair perspectief bieden op het nationale verhaal. 

Aan de hand van het project Ooggetuigen van de Gaswinning liet Duursma zien hoe interviews met bewoners hiaten in de collectie aanvullen. In dit project worden ervaringen met aardbevingen, schade en langdurige onzekerheid vastgelegd terwijl het proces nog gaande is, met aandacht voor nazorg en ondersteuning van geïnterviewden. Met het nieuwe beleidsplan van de Groninger Archieven, waarin context en publieke waarde centraal staan, wordt actief ingezet op representatie van diverse groepen en subculturen, onder meer via het Poparchief Groningen. Innovatieve toepassingen zoals speech-to-text maken oral history bovendien beter toegankelijk en doorzoekbaar. Hij introduceerde een dobleAI platform als initiatief van de Groninger Archieven, dat kleine oral history-projecten kan ondersteunen bij het maken van transcripties. Geïnteresseerden kunnen hiervoor terecht bij de Groninger Archieven. 

Duursma maakte duidelijk dat oral history niet alleen vastlegt, maar ook ruimte biedt aan contra-narratieven die onmisbaar zijn voor een inclusiever archief. 

 

Keynote Tina De Gendt – Onderhandelen met de “partycrashers”  

Keynote: Tina De Gendt (publiekshistoricus)

 

Publiekshistorica Tina De Gendt positioneerde zichzelf bewust tussen geschiedenis en erfgoed. In haar werk staat ‘geschiedenis van onderop’ centraal: samen met mensen op zoek gaan naar verborgen, verzwegen en gemarginaliseerde verhalen. Oral history speelt daarin een sleutelrol, maar niet zonder kritische reflectie op machtsverhoudingen, positionaliteit en representatie. 

De Gendt introduceerde ‘onderhandelen’ als methode: geschiedenis niet benaderen als iets wat gedeeld wordt, maar als een democratisch proces waarin ruimte wordt gecreëerd voor nieuwe narratieven. Aan de hand van projecten zoals De Vierkante Kilometer in Gent en haar lopende onderzoek de “partycrashers” naar Bulgaarse migratie liet ze zien hoe oral history ruimte biedt aan verborgen en verzwegen geschiedenissen. In haar werk staat niet het instituut, maar de gemeenschap centraal: verhalen ontstaan vanuit vragen, behoeften en ervaringen van betrokkenen zelf. De Gendt benadrukte dat dit vraagt om onderhandelen over eigenaarschap, zichtbaarheid en verwachtingen, zeker bij gestigmatiseerde of terughoudende gemeenschappen. 

Haar keynote maakte duidelijk dat oral history niet alleen verhalen vastlegt, maar ook fungeert als democratische praktijk waarin nieuwe narratieven ontstaan en bruggen worden geslagen tussen groepen en generaties.

 

 

Daarna volgden inspirerende deelsessies waarin oral history-vraagstukken en praktijkvoorbeelden centraal stonden.   

  • Oral history en trauma – dr. Susan Hogervorst (Open Universiteit) ging aan de hand van online fragmenten met dr. Simone de la Rie (ARQ/OU) in op wat psychologen en oral historians van elkaar kunnen leren bij het interviewen over traumatische geschiedenissen. Vragen zoals: wat is trauma? Wat zijn de mogelijke effecten van een oral history interview? Kan een oral history interview heling bieden? Is er sprake van hertraumatisering tijdens een oral history interview? Wie ben ik als interviewer en ben ik de juiste persoon om te interviewen? kwamen aan bod.
       
  • AI en oral history: op weg naar het archief van de toekomst – Heleen Wilbrink (Q42), Jesse de Vos (WO2Net), Simone van Bruggen (SURF) en Geert Jan Strengholt (VPRO Medialab) verkenden hoe AI-tools kunnen bijdragen aan toegankelijkheid en doorzoekbaarheid van oral history. In deze sessie werd getoond hoe AI-technieken zoals taalmodellen, semantische zoektechnologie en machine learning kunnen worden ingezet om erfgoedcollecties beter te analyseren en toegankelijk te maken.
     
  • Ethische dilemma’s in oral history – dr. Norah Karrouche (Vrije Universiteit Amsterdam) en Maarten Heerlien (DANS) presenteerden de nieuwe Ethische Code Oral History Nederland. Tijdens de deelsessie werd aan de hand van uiteenlopende ethische dilemma’s geoefend met het toepassen van de Ethische Code Oral History Nederland. De deelnemers konden zelf ervaren hoe de code richting geeft in de praktijk.

  • Makers aan het woord – Liz Dautzenberg (Bijlmer Oral History) deelde hoe persoonlijke verhalen een gesloopt stadslandschap opnieuw tot leven wekken en recht doen aan het collectieve geheugen. Fotograaf en kunstenaar Çiğdem Yüksel liet zien hoe ze in haar project Je moest eens weten de verhalen van de eerste generatie vrouwen uit Turkije in Nederland tot leven bracht. Daarbij liet zij zien welke obstakels zij tegenkomt bij de wens om het project in zijn volledigheid te archiveren en toegankelijk te maken.

 

  • Oral history teaser workshop – Ane C. Ose en Jet Homoet (Vertelburo) namen deelnemers mee in het creatieve proces van het maken van een teaser. Van selectie tot montage leerden zij hoe je een interview vertaalt naar een kort, pakkend product dat raakt. Met indrukwekkende voorbeelden zoals een teaser over Een goed begin: bevallen in Nederland en vrouwelijke hoogleraren toonden zij wat een teaser kan doen bij het vastleggen van levensverhalen.  

 

Tijdens de lunchpauze maakten deelnemers op de postermarkt kennis met een diverse selectie lopende oral history-projecten uit heel Nederland. Aan de hand van posters ontstond ruimte voor gesprek, uitwisseling en het leggen van nieuwe verbindingen binnen het veld.

Na de deelsessies volgde een plenair vervolg waarin de Ethische Code Oral History Nederland officieel werd gelanceerd door dr. Norah Karrouche en Maarten Heerlien. Er was een bijzonder moment van herdenking voor Selma Leydesdorff (1949-2025), waarbij Saskia Moerbeek haar nalatenschap eerde en het nieuwe Handbook of Global Oral History presenteerde. Daarnaast volgde een podiumgesprek over het nieuwe handboek Oral history. Een theoretisch en praktisch handboek voor onderzoek, onderwijs en erfgoed (voorjaar 2026, Amsterdam University Press) met dr. Susan Hogervorst en dr. Marloes Hülskens.

 

 

Lancering van de Ethische Code Oral History Nederland door Maarten Heerlien en dr. Norah Karrouche.

 

De dag werd afgesloten met een indrukwekkende spoken word-performance van Sara Aljić, die de verhalen en inzichten van de dag op indringende wijze samenvatte.  Het symposium was een bijzonder leerzame dag, die deelnemers waardevolle inzichten en nieuwe perspectieven op oral history bood. 

 

Spoken word-performance door Sara Aljić als afsluiting van het symposium.

 

Foto’s door: Joanna Vunderink Photography

Met dank aan de fondsen en partners die dit symposium mogelijk hebben gemaakt: