Terugblik kennisbijeenkomst onderwijs en oral history

 

Op vrijdag 22 mei kwamen onderwijs- en erfgoedprofessionals samen voor de kennisbijeenkomst Onderwijs en Oral History op de Reinwardt Academie in Amsterdam. Centraal stond de vraag hoe oral history kan bijdragen aan betekenisvol, inclusief en democratisch (geschiedenis)onderwijs.

 

Persoonlijke verhalen vormen daarbij een belangrijk uitgangspunt. Oral history biedt leerlingen en studenten mogelijkheden om geschiedenis te benaderen vanuit geleefde ervaringen en verschillende perspectieven. Door in gesprek te gaan met mensen die gebeurtenissen hebben meegemaakt, ontstaat ruimte voor meerstemmigheid, herkenning en een dieper historisch bewustzijn.

 

Tijdens de middag deelden dr. Marloes Hülsken (Radboud Universiteit), Minka Bos van Stichting in mijn Buurt, Prof. dr. Rose Mary Allen & Clay Toppenberg vanuit Curaçao en Bob Molenberg & Fifine Kist van de Reinwardt Academie hun inzichten en ervaringen. De presentaties lieten zien hoe oral history kan bijdragen aan historisch bewustzijn, sociale verbinding en een inclusievere benadering van erfgoed en geschiedenis in het onderwijs.

 

Oral history en inclusief, democratisch geschiedenisonderwijs – Dr. Marloes Hülsken

 

De eerste inhoudelijke bijdrage werd verzorgd door dr. Marloes Hülsken (Universitair docent aan de Radboud Universiteit). In haar presentatie stond de vraag centraal welke kansen en uitdagingen oral history biedt voor inclusief en democratisch geschiedenisonderwijs.

 

Hülsken liet zien dat het werken met oral history belangrijke leeropbrengsten kan hebben voor studenten en in de wetenschap. Werken met oral history betekent niet alleen kritisch omgaan met historische bronnen, maar ook ervaren dat geschiedenis tastbaar en persoonlijk kan zijn. Zo brengt oral history als onderzoeksmethode historische gebeurtenissen dichterbij en maakt zichtbaar hoe grote maatschappelijke ontwikkelingen doorwerken in individuele levens.

 

Daarnaast draagt oral history bij aan de ontwikkeling van empathisch vermogen. Het aangaan van een dialoog met een verteller vraagt om aandachtig luisteren, het begrijpen van verschillende perspectieven en het reflecteren op eigen aannames. Juist door deze persoonlijke ontmoeting ontstaat ruimte voor een dieper begrip van de ervaringen van anderen.

 

Een belangrijk thema in de presentatie was de bijdrage van oral history aan inclusiever geschiedenisonderwijs. Persoonlijke verhalen, en in het bijzonder verhalen van groepen die in traditionele geschiedschrijving vaak minder zichtbaar waren, voegen nieuwe perspectieven toe aan het curriculum. Hierdoor ontstaat een meerstemmiger beeld van het verleden. Volgens Hülsken heeft dit een democratiserend en emanciperend effect: meer mensen herkennen zichzelf en hun geschiedenis in het onderwijs, terwijl studenten tegelijkertijd kennismaken met uiteenlopende ervaringen en standpunten.

 

Ook de verbinding tussen verleden, heden en toekomst kwam aan bod. Oral history maakt zichtbaar hoe historische gebeurtenissen doorwerken in de huidige samenleving en sluit daarmee goed aan bij de burgerschapsopdracht binnen het onderwijs. Het stimuleert leerlingen en studenten om na te denken over herinneringscultuur en maatschappelijke vraagstukken.

 

Tegelijkertijd wees Hülsken op de uitdagingen die het werken met oral history met zich meebrengt. Studenten hebben te maken met complexe bronnen waarin persoonlijke herinneringen, ervaringen en interpretaties samenkomen. Het werken met dergelijke bronnen vraagt om zorgvuldige begeleiding en een kritische houding. Bovendien brengt oral history een spanningsveld met zich mee tussen persoonlijke betrokkenheid en historische distantie: hoe ga je om met de vertrouwensband die ontstaat tussen interviewer en verteller, terwijl je tegelijkertijd een analytische blik behoudt?

 

Daarnaast spelen praktische en ethische vraagstukken een belangrijke rol. Denk aan het omgaan met persoonsgegevens, toestemming voor gebruik van interviews en de verantwoordelijkheid die onderzoekers en studenten dragen bij het vastleggen en delen van persoonlijke verhalen.

 

Hülsken benadrukte het belang van een sterke verbinding tussen universiteit en samenleving. Zij pleitte voor een kritische benadering van oral history, waarbij theorie en praktijk voortdurend met elkaar in gesprek blijven. Studenten leren niet alleen interviews af te nemen, maar worden gedurende het hele proces begeleid: van het formuleren van onderzoeksvragen en het voeren van gesprekken tot het documenteren, analyseren en interpreteren van de verzamelde verhalen. Reflectie op subjectiviteit, positionaliteit en de constructie van geschiedenis vormt daarbij een essentieel onderdeel van het leerproces.

 

Haar waardevolle presentatie maakte duidelijk dat oral history veel meer is dan een onderzoeksmethode alleen. Het is een manier van leren die bijdraagt aan kritisch denken, historisch bewustzijn, empathie en burgerschap, en daarmee waardevolle mogelijkheden biedt voor inclusief en democratisch onderwijs.

Leren door ontmoeting in de eigen leefomgeving – Minka Bos 

 

 

Minka Bos, oprichter van de stichting In mijn Buurt – Leren door Ontmoeting, liet tijdens de tweede presentatie zien hoe ontmoetingen tussen leerlingen en ouderen kunnen bijdragen aan betekenisvol geschiedenisonderwijs. In mijn Buurt laat leerlingen leren door ontmoetingen met ouderen uit hun eigen buurt. Binnen projecten als Oorlog in mijn Buurt, Koloniale Sporen in mijn Buurt en Aankomst in mijn Buurt gaan leerlingen in gesprek met ouderen en buurtbewoners over persoonlijke ervaringen, familiegeschiedenissen en de sporen van historische gebeurtenissen in hun leefomgeving.

 

De ontmoetingen vinden plaats in kleine groepen van twee tot vijf leerlingen, vaak in de huiskamer van de ouderen. Hierdoor ontstaan gesprekken tussen generaties die elkaar meestal niet kennen, maar via informele gesprekken en alledaagse interactie juist dichter tot elkaar komen. De aanpak is opgebouwd rond drie fases: voorbereiding, ontmoeting en naontmoeting. Bos benadrukte dat de ontmoeting meer is dan kennisoverdracht: juist het persoonlijke contact en de wederkerigheid staan centraal.

 

 

Door gesprekken met ouderen uit de eigen buurt ontdekken leerlingen hoe grote historische ontwikkelingen doorwerken in individuele levensverhalen en krijgen zij een ander perspectief op hun directe leefomgeving. Tegelijkertijd ervaren ouderen erkenning doordat hun verhalen worden gehoord en gewaardeerd. De ontmoetingen creëren zo ruimte voor empathie, nieuwsgierigheid en onderling begrip.

 

Daarnaast liet Minka Bos met deze bijdrage zien hoe oral history kan bijdragen aan het zichtbaar maken van verhalen die vaak minder aandacht krijgen in traditionele geschiedenismethoden. Door uit te gaan van ervaringen uit de buurt ontstaat een geschiedenis die dichtbij komt en waarin meer leerlingen zichzelf en hun omgeving herkennen.

 

 

De klas als ruimte voor herinnering en verhaal – Prof. dr. Rose Mary Allen en Clay Toppenberg 

 

Tijdens de derde bijdrage van de kennisbijeenkomst namen prof. dr. Rose Mary Allen en Clay Toppenberg de deelnemers mee naar hun indrukwekkende werk op Curaçao. Aan de hand van een livestream toonden zij hoe de klas kan functioneren als een ruimte waarin herinneringen, verhalen en persoonlijke ervaringen een plaats krijgen.

 

Uitgangspunt van deze bijdrage was dat geschiedenis niet uitsluitend bestaat uit feiten en gebeurtenissen, maar ook uit de manieren waarop mensen zich het verleden herinneren en betekenis geven aan hun ervaringen. In een samenleving waarin verschillende historische perspectieven naast elkaar bestaan, kan het delen van verhalen bijdragen aan wederzijds begrip en kritisch historisch denken.

 

Rose Mary Allen en Clay Toppenberg lieten zien hoe mondelinge geschiedenis op Curaçao wordt ingezet om ervaringen zichtbaar te maken die lange tijd onderbelicht zijn gebleven. Persoonlijke en familieverhalen bieden leerlingen toegang tot geschiedenissen die niet altijd in schoolboeken terug te vinden zijn, maar wel een belangrijke rol spelen in de vorming van identiteit en gemeenschapsgevoel op Curaçao.

 

De sprekers benadrukten dat de klas een veilige ruimte moet zijn waarin leerlingen worden uitgenodigd om te luisteren naar elkaar, vragen te stellen en verschillende perspectieven serieus te nemen. Oral history vraagt daarbij om aandacht voor respectvolle gespreksvoering, reflectie en het zorgvuldig omgaan met gevoelige persoonlijke herinneringen.

 

Hun presentatie maakte duidelijk dat oral history niet alleen een methode is om informatie te verzamelen, maar ook een benadering die leerlingen helpt om kritisch na te denken over de relatie tussen verleden, herinnering en identiteit. 

 

Tot slot benadrukte Clay Toppenberg terecht dat onderwijs, erfgoed en onderzoek onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn en elkaar juist versterken wanneer zij in samenhang worden benaderd.

 

Oral history binnen het onderwijs van de Reinwardt Academie – Fifine Kist en Bob Molenberg 

 

De laatste presentatie werd verzorgd door docenten Fifine Kist en Bob Molenberg van de Reinwardt Academie. In een waardevolle bijdrage deelden zij informatie over hoe een erfgoedprofessional aan de Reinwardt Academie wordt opgeleid en welke rol oral history als methode kan spelen in het onderwijs.

 

Studenten aan de Reinwardt Academie leren niet alleen wat erfgoed betekent, maar ook hoe zij verhalen van mensen kunnen verzamelen, documenteren en interpreteren. Oral history wordt daarbij ingezet als een methode om erfgoed vanuit verschillende perspectieven te onderzoeken en om studenten bewust te maken van de relatie tussen erfgoed, identiteit en maatschappelijke vraagstukken.

 

Fifine Kist besprak een oral history-project over de Amsterdamse kunstenaar Gielijn Esscher, vormgever en afficheontwerper dat is uitgevoerd door studenten van de Reinwardt Academie. Tijdens haar presentatie liet zij zien hoe oral history kan bijdragen aan het verdiepen en contextualiseren van het archiefmateriaal van Esscher.

 

Studenten voerden hiervoor interviews uit met onder anderen Gielijn Esscher zelf, Steve Austen (directeur van het Shaffytheater) en René Knip. Daarbij werd niet alleen de inhoud van de gesprekken belicht, maar ook gereflecteerd op de ervaringen van zowel de geïnterviewden als de studenten tijdens het onderzoeksproces.

 

Aan de hand van voorbeelden uit het onderwijs lieten zij zien hoe studenten werken met persoonlijke herinneringen en levensverhalen als erfgoedbron. Deze praktijkervaring helpt studenten om inzicht te krijgen in de mogelijkheden van oral history, maar toonde ook de complexiteit ervan. Persoonlijke verhalen bieden unieke perspectieven op het verleden, maar vragen tegelijkertijd om zorgvuldige contextualisering en interpretatie.

 

De inspirerende presentatie maakte duidelijk dat oral history binnen de Reinwardt Academie niet alleen wordt gezien als onderzoeksmethode, maar ook als een manier om verbinding te leggen tussen erfgoedinstellingen, gemeenschappen en maatschappelijke vraagstukken. Daarmee bereidt de academie studenten voor op een beroepspraktijk waarin participatie, meerstemmigheid en inclusiviteit centraal staan.

 

Gezamenlijke brainstorm 

 

 

Naast de presentaties was er volop ruimte voor gesprek en uitwisseling. Tijdens een gezamenlijke brainstorm verkenden de deelnemers welke mogelijkheden oral history biedt binnen verschillende onderwijscontexten en welke vragen daarbij komen kijken.

 

Centraal stonden daarbij de volgende vragen: Waar zie jij mogelijkheden voor oral history binnen jouw discipline, en ken je misschien best practices? Waar zie jij uitdagingen of obstakels—waar ben je al tegenaan gelopen of waar kijk je tegenop? En wat heb je nodig om oral history binnen jouw omgeving een stap verder te brengen of ermee aan de slag te gaan?

 

De gesprekken maakten duidelijk dat oral history op uiteenlopende manieren kan worden ingezet. Zo werden onder andere de collectievorming, het opnemen en archiveren van interviews, en het gebruik van oral history als onderdeel van presentaties in museale contexten besproken. Ook werd gewezen op de waarde voor onderwijspraktijken, waarin leerlingen zelf actief aan de slag gaan met interviews om erfgoedbewustzijn te vergroten.

 

Daarnaast werd benadrukt dat oral history kan bijdragen aan het verbreden van perspectieven en het vergroten van de diversiteit van verhalen. Er werden kansen gezien in het gebruik van nieuwe technologieën, waaronder AI, en in het sterker betrekken van analyse en reflectie, bijvoorbeeld door het ontwikkelen van tools die het gesprek over interpretatie ondersteunen. Ook samenwerking tussen mbo-, hbo- en universiteiten werd genoemd als belangrijke kans, evenals het delen van voorbeelden uit de praktijk.

 

Tegelijkertijd kwamen ook verschillende uitdagingen naar voren. Niet elk project vraagt om een volledige workflow van opname tot archivering, wat vraagt om bewuste keuzes in opzet en uitvoering. Vertrouwen en soms wantrouwen binnen gemeenschappen richting archiverende instellingen spelen een belangrijke rol, evenals het belang van tijd nemen voor de interviewers en zijn verhalen. Veiligheid van betrokken gemeenschappen, ethische vraagstukken rond gevoeligheden en eigenaarschap van verhalen werden ook benoemd. Tot slot kwamen ook praktische aspecten zoals de kwaliteit van opnamen en technische randvoorwaarden aan bod.

 

Daarnaast werd het belang onderstreept van het overdragen van interviewvaardigheden, bijvoorbeeld via masterclasses en opleidingen voor professionals. Tot slot werd gewezen op de noodzaak van een beter begrip van zowel de financiële, ethische als juridische kanten van oral history, om de praktijk duurzaam te kunnen versterken.

 

Al met al kijken wij terug op een inspirerende en geslaagde kennisbijeenkomst en willen wij alle deelnemers en sprekers bedanken voor hun bijdrage.

 

 

Bekijk de opname van de bijeenkomst

De opname van de bijeenkomst is hieronder terug te zien.