Foto: Jamaine Festen

 

Jan Jaap Knol is directeur-bestuurder van de Boekmanstichting, kenniscentrum voor kunst, cultuur en beleid in Amsterdam. Hij werkte hij onder meer bij het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en was hij tien jaar directeur van het Fonds voor Cultuurparticipatie. Cultuurbeleid, cultuurparticipatie en toegankelijkheid van cultuur vormen een rode draad in zijn loopbaan.

 

Voor de rubriek ‘Vijf vragen aan’ spraken wij met Jan Jaap Knol over de waarde van persoonlijke verhalen en oral history voor de culturele sector. Daarbij kwam onder meer aan bod hoe verhalen een aanvulling kunnen vormen op onderzoek en data, hoe oral history kan bijdragen aan een inclusievere geschiedschrijving en welke rol deze verhalen kunnen spelen bij de ontwikkeling van toekomstig cultuurbeleid.

 

  1. Als directeur-bestuurder van de Boekmanstichting werkt u op het grensvlak van onderzoek, beleid en praktijk in de culturele sector. Kunt u iets vertellen over uw achtergrond en hoe u betrokken bent geraakt bij onderzoek naar kunst- en cultuurbeleid?

Sinds 2019 ben ik directeur-bestuurder van de Boekmanstichting. Daarvoor heb ik verschillende functies in de culturele sector vervuld. In de jaren tachtig studeerde ik Nederlands in Groningen.

 

Ik begon als speechschrijver bij de directie Communicatie van het ministerie van OCW en schreef onder andere voor de staatssecretaris, die verantwoordelijk was voor cultuur. Via die rol ben ik steeds meer betrokken geraakt bij het cultuurbeleid. Vervolgens heb ik mij beziggehouden met thema’s als podiumkunsten, cultuureducatie en cultuurparticipatie. 

 

In 2008 was ik betrokken bij de opbouw van het Fonds voor Cultuurparticipatie, waar ik tien jaar directeur ben geweest. Cultuurbeleid vormt echt de rode draad in mijn loopbaan. Ik heb zowel aan het beleid gewerkt op het ministerie als aan de ondersteunende kant bij het fonds. Nu werk ik bij de Boekmanstichting waar we met ons onderzoek eveneens bijdragen aan een zo sterk mogelijke culturele sector

 

Ik ben ervan overtuigd dat cultuur een belangrijke rol speelt in de samenleving: het maakt ons leven mooier en betekenisvoller. Daarnaast heb ik altijd de overtuiging gehad dat cultuur van iedereen is, niet elitair of voor een selecte groep, maar iets waar iedereen aan bijdraagt en door gevormd wordt. Daarbij hoort ook een inclusieve blik, waarin ruimte is voor de representatie van verschillende stemmen

 

  1. Een belangrijk onderdeel van het werk van de Boekmanstichting is het verzamelen en ontsluiten van data, via bijvoorbeeld de Cultuurmonitor en de Kennisbank. Hoe wordt deze informatie gebruikt in de sector en kunnen persoonlijke verhalen hier een aanvulling op vormen?

 

De kennis die wij verzamelen wordt op uiteenlopende manieren gebruikt. Onze data en publicaties worden geraadpleegd door verschillende groepen. Ten eerste door mensen die in het beleid werken, bijvoorbeeld bij het opstellen van beleidsnota’s. Daarnaast maken professionals uit de culturele praktijk er gebruik van, denk aan mensen uit verschillende culturele disciplines die inzicht willen krijgen in bijvoorbeeld geldstromen of participatie. 

 

Ook onderzoekers, journalisten en studenten behoren tot onze gebruikers. Het is dus een zeer diverse groep. De informatie die wij beschikbaar stellen komt voort uit onderzoek, bijvoorbeeld naar theaters, musea of de film- en bioscoopsector. Soms wordt dat onderzoek uitgevoerd door onszelf, soms door brancheorganisaties. 

 

Wat betreft persoonlijke verhalen: wij merken dat deze een belangrijke aanvulling kunnen zijn op kwantitatieve data. Ze helpen om cijfers beter te duiden en geven context aan ontwikkelingen. Neem bijvoorbeeld de arbeidsmarktpositie van zzp’ers in de culturele sector. Je kunt cijfers verzamelen over inkomen of het aantal opdrachtgevers, en daaruit conclusies trekken over kwetsbaarheid. Maar hoe mensen die situatie daadwerkelijk ervaren, haal je niet uit cijfers alleen. 

 

Een goed voorbeeld is een project waarbij vijftien onderzoekers en makers samenkwamen in onze Community of Practice over de culturele arbeidsmarkt. De dialoog die daar ontstond, en de persoonlijke verhalen die werden gedeeld, boden veel extra inzicht en maakten duidelijk hoe complex bepaalde vraagstukken zijn. Zulke inzichten haal je niet uit cijfers alleen. 

 

Daarom werken we bijvoorbeeld met focusgroepen, waarin we experts en ervaringsdeskundigen betrekken bij onderzoek. Op die manier brengen we de werkelijkheid achter de cijfers beter in beeld. Tegelijkertijd blijft een groot deel van onze informatie kwantitatief van aard. 

 

 

  1. Oral history wordt vaak ingezet om ervaringen vast te leggen van mensen die minder vertegenwoordigd zijn in geschreven bronnen. Welke meerwaarde ziet u in deze methode voor het documenteren van deze geschiedenissen in de culturele sector?

Een mooi voorbeeld dat ik heb meegemaakt, speelde in Groningen. In het Groninger Museum was een grote expositie over de geschiedenis van hiphop. In het kader daarvan werd een bijeenkomst georganiseerd door UNESCO en Wikimedia, gericht op het verbeteren van de representatie van Nederlandse hiphopcultuur op Wikipedia. 

 

Tijdens die sessie waren zowel mensen uit de oudere als de recente hiphopscene aanwezig. Zij brachten persoonlijke verhalen in, maar ook archiefmateriaal zoals oude posters. Deze combinatie zorgde ervoor dat er een veel rijkere en accuratere weergave van die geschiedenis kan worden gemaakt. 

 

Er is namelijk ontzettend veel kennis die nooit in geschreven vorm terechtkomt, maar wel leeft in de herinneringen van mensen en in de verhalen die zij delen. Dat maakt oral history een waardevolle bron voor geschiedschrijving. Tegelijkertijd vraagt het om extra inspanning om die verhalen te verzamelen, vast te leggen en goed te representeren. Daar ligt een belangrijke rol voor bijvoorbeeld regionale en provinciale ondersteuningsstructuren. 

 

 

  1. De Boekmanstichting zet zich in om met onafhankelijke en toegankelijke kennis zichtbaar te maken wat de waarde van cultuur is en wat er nodig is om de sector goed te ondersteunen. Wat is volgens u op dit moment nodig om de culturele sector optimaal te ondersteunen en verder te versterken?

Financiële ondersteuning vanuit de overheid blijft essentieel voor de culturele sector. Gemeenten spelen daarin een grote rol: ongeveer 60 procent van de financiering komt van gemeenten, 30 procent van het Rijk en ongeveer 10 procent van de provincies. 

 

De afgelopen jaren is die ondersteuning, mede door inflatie die onvoldoende is gecompenseerd, geleidelijk onder druk komen te staan. Het is belangrijk dat overheidsfinanciering op peil blijft en wordt gecorrigeerd voor inflatie. Particuliere steun is ook belangrijk, maar kan de rol van de overheid niet vervangen. 

 

Daarnaast is het belangrijk dat de sector goed inzicht heeft in hoe mensen het culturele aanbod ervaren. Publieksonderzoek helpt om het aanbod beter af te stemmen op de behoeften en waardering van de samenleving. Maar organisaties kunnen nog een stap verder gaan door actief de dialoog aan te gaan met groepen die nu minder vertegenwoordigd zijn in bijvoorbeeld musea en theaters. 

 

Het gaat daarbij niet alleen om het wegnemen van drempels, maar ook om het beter begrijpen van de verhalen en perspectieven van verschillende gemeenschappen. Vaak is het beeld van het publiek nog te beperkt. Intermediairs kunnen helpen om verbindingen te leggen. 

 

Het is ook belangrijk om ruimte te bieden aan andere stemmen, bijvoorbeeld door gemeenschappen zelf invloed te geven op programmering. Niet alleen bepalen wat er wordt aangeboden, maar mensen ook daadwerkelijk een stem geven in wat er op het podium komt. Op sommige plekken gebeurt dit al, maar er is nog veel werk te doen. 

 

 

  1. Als u kijkt naar de toekomst van de culturele sector: welke rol kunnen persoonlijke verhalen en oral history spelen in het vormgeven van cultureel beleid?

Persoonlijke verhalen zijn van groot belang, zeker wanneer ze nog niet zijn vastgelegd in archieven. Het vraagt wel om gerichte inspanningen om deze verhalen te verzamelen en te ondersteunen, zowel op lokaal als nationaal niveau. Gemeenschappen zijn namelijk niet alleen lokaal georganiseerd, maar vinden elkaar ook op grotere schaal. 

 

Er zijn al goede initiatieven, bijvoorbeeld vanuit provincies en in het kader van het Faro-verdrag, om erfgoedgemeenschappen te ondersteunen. Tegelijkertijd zien we dat erkenning van bepaalde verhalen soms lang op zich laat wachten. 

 

Een voorbeeld is de Molukse gemeenschap in Nederland. Het heeft decennia geduurd voordat er brede aandacht kwam voor hun ervaringen na aankomst in Nederland, zo’n 75 jaar geleden. De mensen werden destijds op een beschamende manier opgevangen en hun verhalen bleven lange tijd onderbelicht. Pas recent is daar meer aandacht voor gekomen. 

 

Dat laat zien hoe belangrijk het is om niet te wachten tot erkenning vanzelf ontstaat. De vraag is: ga je actief op zoek naar verhalen van nieuwe en bestaande gemeenschappen, of wacht je tot zij zelf het initiatief nemen? Een meer open en proactieve houding kan helpen om deze verhalen eerder zichtbaar te maken. 

 

Het is daarom belangrijk om groepen te stimuleren en te ondersteunen bij het vastleggen en documenteren van hun verhalen. Zo kunnen persoonlijke verhalen en oral history een belangrijke rol spelen in het verrijken van cultureel beleid en het zorgen voor een inclusievere representatie van de samenleving.